Ο αθλητισμός ως καταλύτης για την πολιτική μεταρρύθμιση σχετικά με την έμφυλη βία
Αθλητισμός και έμφυλη βία. Υπάρχουν περιπτώσεις έμφυλης βίας στον αθλητισμό ; Σε ποιο βαθμό έχουν αναλάβει δράση τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη για να διασφαλίσουν την ισότητα και να καταπολεμήσουν την έμφυλη βία στον αθλητισμό; Και το πιο σημαντικό ερώτημα: Μπορεί ο αθλητισμός να λειτουργήσει ως καταλύτης για την πολιτική μεταρρύθμιση και την κοινωνική αλλαγή, ως κρίσιμο μέσο για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας;
Ο αθλητισμός ως παράγοντας αλλαγής
Οι πρώτες αναφορές στον αθλητισμό βρέθηκαν στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) , όπως περιγράφεται στην απόφαση του Συμβουλίου και των εκπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών που συνεδρίασαν στο πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με τα βασικά χαρακτηριστικά ενός ευρωπαϊκού αθλητικού μοντέλου (2021). Πιο συγκεκριμένα:
Το άρθρο 6 της ΣΛΕΕ αναφέρεται στον αθλητισμό ως τομέα στον οποίο η δράση σε επίπεδο ΕΕ πρέπει να υποστηρίζει, να συντονίζει και να συμπληρώνει τις δράσεις των κρατών μελών.
Σύμφωνα με το άρθρο 165 παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ, «η Ένωση συμβάλλει στην προώθηση των ευρωπαϊκών αθλητικών θεμάτων, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τον ειδικό χαρακτήρα του αθλητισμού, τις δομές του που βασίζονται στην εθελοντική δραστηριότητα και την κοινωνική και εκπαιδευτική του λειτουργία».
Σύμφωνα με το άρθρο 165 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ (2008), η δράση της Ένωσης αποσκοπεί στην «ανάπτυξη της ευρωπαϊκής διάστασης στον αθλητισμό, μέσω της προώθησης της αθλητικής ακεραιότητας και της διαφάνειας στις αθλητικές διοργανώσεις, της συνεργασίας μεταξύ των αρμόδιων για τον αθλητισμό φορέων και της προστασίας της σωματικής και ηθικής ακεραιότητας των αθλητών/-τριών, ιδίως των νεότερων».
Στα χρόνια που ακολούθησαν, κάθε κράτος μέλος υιοθέτησε και εφάρμοσε αντίστοιχες πρωτοβουλίες και πολιτικές για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας στον αθλητισμό. Για παράδειγμα:
Στις Κάτω Χώρες, μεταξύ άλλων πρωτοβουλιών, το 2011 το Υπουργείο Υγείας, Πρόνοιας και Αθλητισμού εξέδωσε την πολιτική «Ένα ασφαλές και σεβαστό αθλητικό περιβάλλον: 2011-2016». Η πολιτική υιοθετεί μια προσέγγιση μηδενικής ανοχής στην (σεξουαλική) παρενόχληση, την κακοποίηση και άλλες μορφές ανήθικης συμπεριφοράς στον αθλητισμό. Η πολιτική προωθεί τη συνεργασία μεταξύ των οργανωμένων αθλητικών φορέων, της τοπικής αυτοδιοίκησης και της αστυνομίας, του δικαστικού συστήματος και του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, προκειμένου να ενθαρρύνει όλους τους ενδιαφερόμενους να αναλάβουν την ευθύνη για τη δημιουργία ενός ασφαλούς αθλητικού περιβάλλοντος.
Το 2012, στο Βέλγιο, υπογράφηκε δήλωση δέσμευσης για την προστασία της σωματικής και σεξουαλικής ακεραιότητας των παιδιών στον αθλητισμό. Ωστόσο, η πιο σημαντική δράση που προέκυψε από αυτή τη δήλωση ήταν η ανάπτυξη ενός πλαισίου πολιτικής για την πρόληψη της σεξουαλικής παρενόχλησης και κακοποίησης των παιδιών στον αθλητισμό, το οποίο εφαρμόστηκε από μη κυβερνητικές οργανώσεις.
Στην Ιταλία, το 2013 υπογράφηκε μνημόνιο κατανόησης, με το οποίο θεσπίστηκε η διοργάνωση ετήσιας «εβδομάδας αθλητισμού κατά της έμφυλης βίας στον αθλητισμό και μέσω του αθλητισμού». Διοργανώθηκαν διάφορες εκδηλώσεις για την προώθηση του λεγόμενου «υγιούς» αθλητισμού, συμπεριλαμβανομένων πρωτοβουλιών για την ευαισθητοποίηση σχετικά με την έμφυλη βία στον αθλητισμό. Η Ιταλική Ένωση Αθλητισμού για Όλους (UISP) και το Ιταλικό Αθλητικό Κέντρο (CSI) προσχώρησαν στην εκστρατεία της Save the Children (“Adults in Place”) υιοθετώντας μια πολιτική για την προστασία των παιδιών στον αθλητισμό. Η πολιτική αυτή προέβλεπε:
1) συγκεκριμένα κριτήρια για την πρόσληψη κατάλληλου προσωπικού,
2) την υιοθέτηση ενός Κώδικα Δεοντολογίας που αναγνωρίζεται και υπογράφεται από όλους/-ες τους/τις ενήλικες που εργάζονται με παιδιά,
3) εκστρατείες ευαισθητοποίησης σχετικά με τα δικαιώματα και την προστασία των παιδιών, και
4) την αξιολόγηση του κινδύνου κακοποίησης στις αθλητικές δραστηριότητες.
Το 2014, η Ολυμπιακή Επιτροπή της Κροατίας εξέδωσε το Εθνικό Αθλητικό Πρόγραμμα (2014-2020), με στόχο την αντιμετώπιση των ανησυχιών σχετικά με την προστασία των γυναικών και των κοριτσιών από όλες τις μορφές βίας (συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής βίας στον αθλητισμό).
Στην Αυστρία, στα τέλη του 2015 υπογράφηκε μια δήλωση θέσης και μια κοινή διακήρυξη για την καταπολέμηση της σεξουαλικής βίας στον αθλητισμό και την εφαρμογή μέτρων για τον σεβασμό και την ασφάλεια στον αθλητισμό. Επίσης, εκπονήθηκε ένα Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Ισότητα των Φύλων στον Αθλητισμό.
Το 2016, η Δανία ενέκρινε τη χρήση του λεγόμενου «Πιστοποιητικού Παιδιών» ως μέσου για να διασφαλιστεί ότι το αμειβόμενο και εθελοντικό προσωπικό που προσλαμβάνεται στον τομέα αυτό είναι κατάλληλο για να εργάζεται με παιδιά. Επίσης, συνέστησε μια πειθαρχική ομάδα εργασίας και ένα σύστημα παραπομπής για την αντιμετώπιση των εν εξελίξει και των κλειστών υποθέσεων σεξουαλικής κακοποίησης στον αθλητισμό.
Σύμφωνα με την τελική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τη μελέτη για την έμφυλη βία στον αθλητισμό που δημοσιεύθηκε το 2016, «στα κράτη μέλη της ΕΕ η έννοια της «έμφυλης βίας στον αθλητισμό» είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστη ή δεν χρησιμοποιείται ευρέως στο πλαίσιο του αθλητισμού. Γενικά, οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν ή δεν κατανοούν σε ποιες μορφές συμπεριφοράς αναφέρεται η έννοια (περιλαμβάνει ή αποκλείει)». Η μελέτη επισημαίνει επίσης ότι «δεν υπάρχει ενιαίο νομικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας στον αθλητισμό. Δεν υπάρχει ειδικό νομικό πλαίσιο για τον αθλητισμό για τη δίωξη της έμφυλης βίας που συμβαίνει στον αθλητισμό σε κανένα κράτος μέλος. Αντίθετα, η νομοθεσία για τον αθλητισμό, όπου υπάρχει, αναφέρεται γενικά στην προώθηση των ηθικών αξιών και του ευ αγωνίζεσθαι, καταδικάζει (όλες τις μορφές) βίας και παρενόχλησης και ενθαρρύνει τη λήψη μέτρων για την πρόληψη και την καταπολέμηση (όλων των μορφών) βίας».
Από την πλευρά της ΕΕ, το 2021 έγινε ένα σημαντικό βήμα. Εκδόθηκε ψήφισμα του Συμβουλίου σχετικά με ένα ευρωπαϊκό μοντέλο αθλητισμού, στο οποίο καλούνται τα κράτη μέλη, η Επιτροπή και το αθλητικό κίνημα να σέβονται και να προωθούν τα θεμελιώδη και τα ανθρώπινα δικαιώματα στον αθλητισμό και μέσω αυτού.
Ταυτόχρονα, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα με θέμα «Αθλητική πολιτική της ΕΕ: αξιολόγηση και πιθανές προοπτικές», στο οποίο ζητείται η ισότητα αμοιβών και η μεγαλύτερη προβολή των γυναικών. Στο ψήφισμα καλείται η Επιτροπή και τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν ότι η αθλητική πολιτική και νομοθεσία υποστηρίζουν την ισότητα των φύλων, με ιδιαίτερη έμφαση στην καταπολέμηση όλων των μορφών βίας και παρενόχλησης, των στερεοτύπων για τα φύλα, της χαμηλής προβολής και της κάλυψης από τα μέσα ενημέρωσης.
Σε ψήφισμα του 2022, το Κοινοβούλιο τόνισε επίσης τον καίριο ρόλο των αθλητικών συλλόγων και ομοσπονδιών στην καταπολέμηση του ρατσισμού και την προώθηση της ισότητας, και σημείωσε ότι ο αθλητισμός, και ιδίως ο ομαδικός αθλητισμός, αποτελεί κινητήριο δύναμη για την κοινωνική ένταξη, την ισότητα και την προώθηση των αξιών της ΕΕ.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, στο πλαίσιο μιας έρευνας του Ευρωβαρόμετρου του 2022, τα τρία τέταρτα (75 %) των ερωτηθέντων συμφώνησαν ότι η έμφυλη βία στον αθλητισμό αξίζει μεγαλύτερη προσοχή.
Ως εκ τούτου, όσον αφορά την ανταπόκριση της ΕΕ στο ζήτημα αυτό μέχρι σήμερα:
Το 2023, το Συμβούλιο ενέκρινε συμπεράσματα σχετικά με τις «Γυναίκες και ισότητα στον τομέα του αθλητισμού», αναγνωρίζοντας ότι η κακοποίηση, η σεξουαλική παρενόχληση και η βία κατά των γυναικών και των κοριτσιών, συμπεριλαμβανομένου του ψηφιακού χώρου, καθώς και τα στερεότυπα για τα φύλα και ο σεξισμός, παραμένουν σημαντικά προβλήματα στον τομέα του αθλητισμού. Σημείωσαν επίσης ότι η μεταχείριση των γυναικών στον αθλητισμό βασίζεται συχνά σε στερεότυπα για τα φύλα ή είναι σεξουαλικοποιημένη και σεξιστική. Το Συμβούλιο υπέβαλε συστάσεις για την ενίσχυση και την ενσωμάτωση της ισότητας των φύλων και την καταπολέμηση της έμφυλης βίας, της παρενόχλησης και των διακρίσεων στον αθλητισμό.
Το 2024, το Συμβούλιο των Υπουργών Αθλητισμού ενέκρινε το νέο σχέδιο εργασίας της ΕΕ για τον αθλητισμό (2024-2027), το οποίο περιλαμβάνει την πρόληψη της παρενόχλησης, της κακοποίησης και της βίας. Σύμφωνα με το σχέδιο, στόχος ήταν η εφαρμογή του περιεχομένου των προηγούμενων συμπερασμάτων, σχεδίων δράσης και συστάσεων. Τα μέτρα κατά της έμφυλης βίας περιλαμβάνουν: την εφαρμογή εκπαιδευτικών και προληπτικών προγραμμάτων σε όλα τα επίπεδα, την δέσμευση των ηγετών και των οργανώσεων του αθλητισμού να τερματίσουν τη σεξουαλική παρενόχληση και τη βία, τη συλλογή δεδομένων για τη μέτρηση της έκτασης του προβλήματος και της αποτελεσματικότητας των πρωτοβουλιών πρόληψης, τη δημιουργία μηχανισμών καταγγελίας και τον διορισμό υπευθύνων προστασίας για τη διαχείριση των καταγγελιών, καθώς και την προώθηση της ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών για την πρόληψη της βίας στον αθλητισμό. Στο πρόγραμμα εργασίας της ΕΕ για τον αθλητισμό, η ευαισθητοποίηση, η ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και η ανάπτυξη γνώσεων αναφέρονται ως στόχοι που πρέπει να επιτευχθούν έως το 2025.
Συμπέρασμα
Συμπερασματικά, μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η μόνη αναφορά που βρήκαμε σχετικά με το ζήτημα της έμφυλης βίας στον αθλητισμό αφορούσε τον βασικό ρόλο που διαδραματίζει ο αθλητισμός στην κοινωνική, πολιτιστική και εκπαιδευτική ζωή των πολιτών της ΕΕ, προωθώντας αξίες όπως η δημοκρατία, ο σεβασμός, η αλληλεγγύη, η πολυμορφία και η ισότητα. Τα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν καταβάλει αρκετές προσπάθειες για την ανάπτυξη πιο αποδοτικών και αποτελεσματικών προσεγγίσεων για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας στον αθλητισμό, αλλά σύμφωνα με μια μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Η έμφυλη βία στον αθλητισμό: μια επισκόπηση των δεδομένων και των πολιτικών» σχετικά με την έμφυλη βία στον αθλητισμό το 2016, διαπιστώθηκε έλλειψη αξιόπιστων δεδομένων σχετικά με την επικράτηση και τη συχνότητα του φαινομένου. Αυτή η έλλειψη γνώσεων εξηγείται από την υποτίμηση του προβλήματος, την έλλειψη έρευνας στον τομέα, την ευαισθησία του θέματος και τη χρήση διαφορετικών ορισμών και μεθοδολογιών. Παρ’ όλα αυτά, η ΕΕ έχει λάβει σημαντικά μέτρα για να θέσει το ζήτημα της έμφυλης βίας στην ευρωπαϊκή ατζέντα.
Πηγές
ΜΕΛΕΤΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΔΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΒΙΑ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ (2016)
https://sport.ec.europa.eu/sites/default/files/gender-based-violence-sport-study-2016_en.pdf
Laaninen, T. & Υπηρεσία Ερευνών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. (2024). Διακρίσεις και έμφυλη βία στον αθλητισμό [Έκθεση]. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2024/766268/EPRS_ATA(2024)766268_EN.pdf
Ψήφισμα του Συμβουλίου και των εκπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών που συνεδριάζουν στο πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με τα βασικά χαρακτηριστικά ενός ευρωπαϊκού μοντέλου αθλητισμού, (2021)
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=oj:JOC_2021_501_R_0001
