Гласови од теренот: Приказни за успех во превенцијата на родово-базирано насилство во спортот

Родово-базираното насилство (РБН) во спортот е прашање што премногу често е скриено зад гламурот на спортските достигнувања и стремежот кон извонредност. Но, во декември 2024 година, УНЕСКО и Европската Унија организираа значаен настан кој на моќен начин ги стави во преден план гласовите на преживеаните: панел-дискусија и прикажување на документарниот филм SUITE: Les violences sexuelles dans le milieu de l’athlétisme. (УНЕСКО, 2025).

Овој собир не беше само симболичен. Тој означи јасна пресвртница во глобалните напори за градење безбедни спортски екосистеми — со интегрирање на непосредните искуства во политиките, барање суштински реформи и поттикнување на институциите да слушаат, да дејствуваат и да се менуваат. Во оваа статија, истражуваме успешни приказни и научени лекции од преживеаните, застапниците и институциите посветени на спречување на насилството во спортот.

Документарецот, создаден од поранешната професионална спортистка и активистка Ема Одиу, им дава глас на елитните спортисти кои споделуваат болни приказни за злоупотреба, истовремено истакнувајќи ја храброста и силата потребни за да проговорат.  Самото патување на Одиу, од спортистка до застапник, ја нагласува клучната вистина: приказните на преживеаните не се само сведоштва — тие се поттик за трансформација. Таа нагласи дека интегрирањето на перспективите на преживеаните во спортското управување помага да се обликуваат побезбедни, поодзивни и праведни политики. 

За време на панелот, говорниците повикаа на системска реформа. Тие нагласија дека институциите мора да ги стават во приоритет механизмите за пријавување, едукацијата и одговорноста — а не само перформансите. Како што рече Ема, благосостојбата на спортистите никогаш не смее да се жртвува за победа. Д-р Јеца Туакли-Восорну, поранешна спортистка и академик, ја нагласи итноста од развивање заеднички дефиниции и конкретни системи за податоци: само тогаш навистина можеме да го разбереме обемот на злоупотребата, да правиме споредби меѓу земјите и да создадеме ефективни стратегии за превенција. 

Во сржта на оваа работа е иницијативата на УНЕСКО “Подготвени за живот“. Нејзиниот “Повик за акција во 10 точки” ги набројува приоритетните области — од мерење и партиципативно креирање политики до заштита, едукација и застапување. Настанот исто така се совпаѓаше со законодавните напори ширум светот: на пример, бразилскиот “Lei Maranhão” беше пофален како модел за зголемување на пријавувањето на преживеаните и одговорноста. 

Не се работи само за политика. Силата на SUITE лежи во неговата хуманост: слушањето на приказните на преживеаните ја нарушува тишината, ја предизвикува стигмата и создава моментум за промени. Како што рече една од истакнатите спортистки, Сара Фофана-Кутуа, филмот е “вик на вистината, но и повик за акција” — повикувајќи нè да слушаме не само со очите, туку “со срцата и со нашата хуманост”. Со ставање во центар на гласовите на преживеаните, SUITE прави повеќе од тоа само да ја раскажува болката — тој станува средство за трансформација. 

Една клучна порака од панелот и поврзаните настани е дека превенцијата мора да започне со едукација. Оудиоу и другите панелисти нагласија дека сите засегнати страни — спортисти, тренери, администратори, родители — имаат потреба од обука и градење капацитети за да разберат како изгледа злоупотребата, како да ја пријават и како да ги поддржат жртвите. 

Овој вид едукација исто така се насочува кон динамиката на моќта: во многу спортови, односот тренер-спортист е длабоко нерамнотежен. Панелот повика на безбедни канали за пријавување и независни механизми, за спортистите да можат да проговорат без страв од одмазда или одговор. 

Овој настан со повеќе засегнати страни укажува на надежна иднина: таква во која институциите соработуваат со преживеаните, во која податоците ја информираат политиката и во која спортот станува безбедно поле за сите. Но, патот е далеку од крај. За вистински да се спречи родово-базираното насилство во спортот, мораме да продолжиме да ги подигаме гласовите, да градиме системи и да бараме одговорност — заедно.

Референци:

Зајакнување на гласовите на спортистите и преживеаните: УНЕСКО и ЕУ здружуваат сили за да организираат панел-дискусија и прикажување документарен филм за ставање крај на насилството врз жените во спортот. (2025, 13 јануари). https://www.unesco.org/en/articles/empowering-athlete-survivor-voices-unesco-and-eu-team-host-panel-and-documentary-screening-ending 

Кон побезбедно игралиште: справување со насилството врз жените и девојчињата во спортот. (2024, 24 април). https://www.unesco.org/en/articles/towards-safer-playing-field-tackling-violence-against-women-and-girls-sport